"Een figurant is net zo belangrijk als een hoofdrolspeler. Zonder figurantie heb je niks. Een leeg restaurant." Het zijn mooie woorden, en ze zijn van - hulde - Susanne Groen van Harry Klooster Casting. De praktijk is het niet. Er is namelijk een verschil: katja Schuurman of Tygo Gernandt kun je, als het moed, geen nieuw blik van opentrekken. Figuranten zijn inwisselbaar en op zeikers zit in deze wereld niemand te wachten. Zeiken doen de sterren tenslotte al meer dan voldoende.

Daarom benadrukt Bert Hana het ook zo: de figurantenbond is geen zeurclub. Meer geld eisen ze dan ook niet. Dat zou de leden maar uit de markt prijzen, beseft Hana ook. "wij willen alleen respect en de erkenning die figuranten verdienen." Daarom deelde Hana, een 22 -jarige theatermaker uit Amsterdam, vorig jaar voor het eerst de prijs voor meestgeziene figurant uit. Hana: "sindsdien is er niets veranderd, en daarom ben ik onlangs de figurantenbond begonnen." Het bestuur is nog in oprichting, maar de laatste weken hebben rond de tweehonderd figuranten intresse in het lidmaatschap getoond. Hana: "figuranten zijn de underdog van de filmwereld. Er wordt nogal eens door de crew en cast op neergekeken. Natuurlijk spelen ze een ondergeschikte rol, en is het juist niet de bedoeling dat ze opvallen, maar je kunt de figuranten wel met respect behandelen. Je hebt het wel over mensen."

De klachten van de figuranten zijn altijd het zelfde. Ellenlang wachten. Achter aansluiten in de rij tijdens de lunch. Soms worden ze afgescheept met een broodje, terwijl de crew en de cast aanschuiven voor een uitgebreid buffet. Misschien wel het ergste: BN' ers met kapsones. Met name de beginnende soapies schijnen een naam hoog te houden als het gaat om het hautain negeren van figuranten. Uitgerend dat steekt, omdat veel figuranten het idee hebben dat de biggende soepie slechts een klein carrierestapje op hen voorliggen.

Hana krijgt naar eigen zeggen veel positieve reacties op de figurantenbond, ook van productiemaatschappijen. Sommigen opperden zelfs een soort keurmerk voor figurantenvriendelijke producties.
Geen gek idee, vindt Hana.

Tekst: Hans van der Beek

De straat is afgezet. Er staat een blauwe tent, mannen in witte pakken lopen langs, Marokkaanse buurtkinderen rennen rond en een groepje figuranten kleumt voor een tv-satellietbus. Urenlang zullen ze het volhouden ondanks de vrieskou. Onbetaald.

Actie. Camera draait. Een tv-reporter roept op tot kalmte. De toehoorders op de achtergrond hebben summier het verhaal gehoord: er zou een chemische stofwolk zijn vrijgekomen. De figuranten (onder wie een toneelstudente, een directiesecretaresse en een jonge moeder) hebben net gegeten in het buurthuis en storten zich vol overgave op hun taak: het zichtbaar onzichtbaar zijn. Wandelend decor. Beeldvulling, noemen ze zichzelf.

Ton Rijkers (59, geruit jasje, gestreept dasje, eerder gecast als boswachter, hippie en kapitein) schuilt achter een muur en omarmt stevig zijn vrouw Ans. 'Ja, ik moet mijn meisje warm houden, hè', zegt hij. Al zestien jaar figureert het echtpaar. 'We zijn altijd samen op stap. Ik vind alles leuk.' Ans: 'Het is een vrijgevochten sfeer, een apart wereldje. Driekwart van de tijd ben je aan het wachten. Soms loop je vier uur op en neer, word je ergens met twintig man neergezet, komen er maar drie in beeld. Als je het doet om in beeld te komen, dan kom je bescheten uit.' Ton: 'We ontmoeten zo leuke mensen, het zijn vrijblijvende contacten.'

Margriet Duyster (60, wollen blauwe jas, keurig gekapt) staat met een stralende glimlach in de regen. Ze blijft in haar rol en kijkt de rampstraat in, al is het onduidelijk of de camera draait. Sinds een jaar of zes figureert ze wekelijks wel ergens in. Ze behoort tot een vaste kern van zo'n 150 figuranten die veelvuldig ten tonele verschijnen. Momenteel is ze te zien in Vet Hard ('Lig ik op de buik van Jack Wouterse...'), in de Hi-mobielcommercial ('met krulspelden'), het spotje Divano, Divani ('ben ik een Wassenaarse kakker') en in de tv-reclame voor mueslireep Between. 'Ik stort me overal in, het interesseert me geen fluit hoe ik eruit zie, ik heb nul ego. Mijn achterkant wordt vaker gefilmd dan mijn voorkant.'

Ze kreeg vorig jaar een prijs voor haar gehele oeuvre op het Figurantenparadijs, een evenement dat in de coulissen van het Rotterdams Filmfestival werd georganiseerd door aankomend acteur Bert Hana (22). Die vond het raar dat aan iedereen Gouden Kalveren werden uitgedeeld behalve aan figuranten. Onlangs maakte Hana bekend dat hij een vakbond voor figuranten wil oprichten, eigenlijk noemt hij het bij nader inzien liever een belangenvereniging.

Minachting valt figuranten nogal eens ten deel, merkte hij. 'Producenten en crewleden zien figuranten als zielige mensen. Dat is onterecht. Je moet respect voor hen hebben. Ze komen voor een schijntje een hele dag, mogen iets op de achtergrond doen, wat al oneervol is want mensen willen juist in de spotlight. Meestal wordt niet verteld wanneer de scène wordt uitgezonden, terwijl dat heel belangrijk is voor een figurant die een dag heeft gewacht. Met een beetje pech worden ze eruit geknipt of staan ze zover op de achtergrond dat je ze niet ziet. En dan wordt er ook nog op ze neergekeken.'

Duyster denkt dat het een goed initiatief is, vooral om jongeren te trekken. Figureren wordt veelal gedaan door ouderen die tegen onkosten (35 euro per dag) komen opdraven. 'Het blijft hobby, zegt ze. 'Het gaat om het plezier in het werk. Iedereen kan het, of je nu je tanden mist of een kromme neus hebt.' De oud-secretaresse begon ermee toen de kinderen het huis uit waren. 'Ik heb eerst nog vijf jaar in de politiek gezeten in Oegstgeest. Maar daarvan word je niet vrolijk, hiervan wel. Mij kan het niet gek genoeg zijn. Ik vergelijk het met carnaval vieren, dan moet je ook een ander zijn. Laat ze me maar als junk neerzetten, vind ik prima. Ik ken veel figuranten. Op de set kijk ik eerst wie er zijn, dan volgt de catering, ook erg interessant, en dan de acteurs.' Het leuke is om topacteurs van dichtbij aan het werk te zien, zegt ze. 'In Ocean Twelve moest ik een uur tegenover Brad Pitt en George Clooney staan, geen slecht uitzicht.'

Indrukwekkend vond ze de tv-serie Medea van Van Gogh, die erom bekend stond goed met zijn figuranten om te gaan. 'Hij gaf ons een hand en legde uit wat we gingen doen, en na afloop bedankte hij ons. Meestal doen regisseurs dat niet.'

Jonge regisseurs bemoeien zich meer zelf met figuranten, vertelt ze. 'Die trend wijs ik niet af.'

Een goede figurant is onopvallend, heeft geen ego of acteeraspiraties en doet wat hem wordt verteld. Hij krijgt niet de slappe lach en kijkt niet in de camera. Een succesvolle figurant dreigt zichzelf in de vingers te snijden want een té bekend hoofd, kan minder werk betekenen. 'De magie van de set, die blijft. Figureren is een makkelijke manier om op een set te komen. Dat wil niet zeggen dat iedereen het kan', aldus Hana. 'Je moet gigantisch veel geduld hebben. Dat moet je maar kunnen opbrengen. Ik ben er gauw van teruggekomen. Alles staat in dienst van het niet-opvallen. Figuranten maken een scène realistisch, als je opvalt, verandert het verhaal.'

Hana, die eerder een Rollatordag voor ouderen organiseerde, zet zich graag in voor de underdog van de film- en tv-wereld. 'Ik heb het in me om op te komen voor de zwakkeling, ik speel zelf ook vaak sukkelachtige rollen.' Het gaat hem niet om een betere betaling. 'Dan zou figuratie onbetaalbaar worden. De filmindustrie moet figuranten serieus nemen. Als je hoort hoe wordt gesproken: ''Ja, dan komen die figuranten en die eten onze broodjes op.'' Zorg dan voor genoeg broodjes! Catering is belangrijk als je een dag voor niets werkt.' Uit ervaring weet Hana dat figuranten vaak pas mogen eten als de crew is geweest. 'Dan weet je: de kroepoek is op.' Hana wil workshops organiseren om de kwaliteit van figuratie te verbeteren. Ook gaat hij een fonds instellen waarmee hij producenten wil uitdagen bijzondere figuratieprojecten te bedenken. 'Nu worden figuranten als noodzakelijk kwaad gezien.'

Een nobel streven, reageert castingdirector Arjan Boot van Hollands Glorie, naar eigen zeggen het grootste bureau op figuratiegebied (40.000 figuranten, edelfiguranten - die mogen een zin zonder komma uitspreken - en speciale karakters). 'Ach, zo'n bond, dat heb ik al zo vaak gehoord. Figuranten zijn geen bewegend behang, maar een wezenlijk onderdeel van het geheel. Het is logisch dat ze als mensen moeten worden behandeld, maar in alle hectiek valt wel eens een snauw, ook naar de belichter of de cameraman. Ik hoor zelden dingen die niet door de beugel kunnen.'

Ook zijn collega Bram van Diem van Casting Consultants vindt een bond overdreven, maar een club van figuranten waarin tips worden uitgedeelt kan geen kwaad. 'Hana is idealistisch, maar zijn plan kan irritatie opwekken. .
Wat heb je aan een stel mensen op de set die van toeten nog blazen weet, maar wel doet alsof. Het gaat er heel hiërarchisch aan toe in de filmwereld.' Jaren heeft Van Diem als derde regie-assistent figuranten begeleid. Vooral begin jaren negentig heerste er een 'ongelooflijk goed sfeertje' onder figuranten. 'Men nam figureren serieus. De kwaliteit was toen hoog.' Met zijn bureau wilde Van Diem die sfeer weer proberen terug te halen.

' Er is niets leukers dan een groep van 600 figuranten in kostuum tegelijk te laten bewegen. We waren op een zomerdag in Enkhuizen, waar iets zich afspeelde in de zeventiende eeuw. Dan hoor je ''actie'' en zie je opeens het hele straatbeeld als een ansichtkaart tot leven komen. Da's kicken. Wat is een straat zonder mensen?'

Er is wel degelijk behoefte aan een kwaliteitsfigurantenbestand, zegt hij. 'Hoe beter ze het doen, hoe leuker. In de filmwereld moet elk scharniertje kloppen. Op een draaidag, die zo een half miljoen kan kosten, moet alles lopen, als dan een paar figuranten de boel versteren... Dat gebeurt nog wel es, dat ze de set oplopen, iemand aanspreken. Er hoeven er maar twee tussen te zitten en de hele groep is op stang gejaagd. Zo zat bij de opnames van een Franse film de crew aan een copieuze lunch met cognac, slechts gescheiden door een lint van honderden figuranten die brood kregen. 'Twee Russische punks stapten over het lint, en vielen aan. Ik heb het weten te sussen, maar vervolgens moest ik al die muitende figuranten weer zo gek krijgen om buiten in de rij te gaan staan voor de opname.'

De nieuwe aanwas weet niet wat het vak behelst, vindt Van Diem. 'We zijn wél met iets serieus bezig, op de set is iedereen gespannen.' Hij heeft dan ook regels op zijn site gezet. 'Hoeveel meisjes er niet met hoge hakken door beeld lopen, klik klak...om gek van te worden.'

Regisseur David Lammers van Stofwolk: 'Je krijgt altijd de vaste koppen, gewone normale mensen zijn moeilijk te vinden. Zulke jongens bijvoorbeeld', wijst hij naar twee allochtone buurtjongens die geheime agenten uitbeelden. 'Ja, wat drijft de figurant? Het is allemaal komedie toch? Ben ik druk bezig, schuiven er opeens drie Limburgse dames achteloos het beeld in. Expres ja. Dat doen ze.'
 

Hana, die zelf regelmatig figureert in speelfilms en series, organiseerde eerder al de verkiezing van Figurant van het Jaar. ,,Figuranten zijn in principe vogelvrij'', stelt hij. ,,Maar dat betekent nog niet dat ze ook slecht hoeven worden behandeld. Zij steken net zoveel passie en energie in hun rol als normale acteurs.''

Figuranten

Figuranten zijn vaak voor enkele tientallen euro's vergoeding de hele dag kwijt met wachten op een paar opnames. Veel figuranten oefenen hun vak uit als hobby. ,,Het is een erebaantje, maar ook erebaantjes mogen niet worden uitgebuit.''

De vakbond moet zich onder meer hard maken voor een minimum vaste vergoeding en goede catering op de set. ,,Ik heb zelf meegemaakt dat de cast en crew tafels vol lekkernijen kregen, terwijl er voor figuranten een schaal oude broodjes stond.''

Iedereen in Nederland kan zich bij een castingbureau inschrijven om te figureren. Zo'n honderd mensen figureren dagelijks. Enkele duizenden zijn maandelijks op een set te vinden. Meer dan 10.000 mensen figureren eens per jaar.